Staartnecrose bij runderen: kijk verder dan trauma

Staartontstekingen, staartnecrose en beschadigingen aan de staartpunt krijgen de laatste jaren meer aandacht. Ook in de praktijk zien we regelmatig dieren met afwijkingen aan de staart en krijgen we vragen over de mogelijke oorzaken. Daarnaast worden bij slachtrunderen ontstekingsprocessen en afwijkingen aan de staart steeds vaker als relevant probleem gezien.

Een recent overzichtsartikel van Kremer-Rücker en Weber in Animal zet de beschikbare kennis over staartbeschadigingen bij runderen opnieuw op een rij.

Oorzaken van staartproblemen:

Staarten kunnen beschadigd worden door trauma (staart betrappen), waarbij de wijze van huisvesten (roosters), bezettingsgraad van belang zijn en de inrichting van de hokken. Daarnaast speelt de omgang met dieren (Rust), ook mee bij het aantal beschadigingen.

Maar het recente onderzoek maakt duidelijk dat we voorzichtig moeten zijn met de conclusie dat iedere beschadigde staart door trauma is ontstaan.

Trauma waardoor de staart beschadigd kan raken zijn: staart betrappen, staartbijten, inrichting, en onjuiste omgang met dieren.

Behalve trauma kan een staartontsteking omstaan door een voedingsstoornis en of (myco)toxinen.

Dergelijke ontstekingen worden in de literatuur beschreven als: tail inflammation and necrosis, of tail tip necrose oftewel staartontsteking en -necrose in het Nederlands.

Prevalentie

De beschreven prevalentie in de literatuur van aangetaste staarten varieert van 30% tot 100%. In deze gevallen zien ze een lichte tot ernstige afwijking.

Wat zien we aan de staart?

De afwijkingen kunnen sterk variëren. In eerste instantie kan er sprake zijn van haarverlies, hyperkeratose, schilfering of een verdikking van de huid. Later kunnen zwellingen, scheurtjes, korsten, bloedingen en ontstekingen ontstaan. In ernstige gevallen kan necrose optreden en kan een deel van de staart verloren gaan. Doordat de huid beschadigd raakt, kunnen bacteriën makkelijker het lichaam binnendringen, met name op roostervloeren wordt een verhoogd risico gezien op staartontstekingen. Mogelijk omdat hier de staart in de put kan hangen en hierdoor makkelijk geïnfecteerd kan raken. Ook bezettingsgraad en andere aspecten van de huisvesting kunnen een rol spelen.

Een belangrijke praktische kanttekening: afwijkingen aan de staartpunt zijn niet altijd direct zichtbaar. De haren van de staartpluim kunnen de eerste veranderingen volledig aan het zicht onttrekken. Het is daarom belangrijk om de haren daadwerkelijk opzij te nemen wanneer een staart wordt beoordeeld.

Ontstaan van staartnecrose

Een van de belangrijkste hypotheses uit het artikel is dat een verminderde doorbloeding van het uiteinde van de staart een belangrijke schakel kan zijn in het ontstaan van staartontsteking en -necrose.

Histologisch onderzoek van staarten met ringvormige laesies liet onder andere hyperkeratose, fibrose, verlies van haarfollikels en ontstekingsverschijnselen zien. In laesies met korstvorming werden ook bacteriën en purulent-necrotiserende ontstekingen gevonden.

Ook onderzoek met infraroodthermografie ondersteunt de gedachte dat de temperatuur van de staartpunt samenhangt met de gezondheidstoestand en de aanwezigheid van staartlaesies. Bij koeien met verschillende afwijkingen aan de staartpunt werd een lagere staartpunttemperatuur gevonden, wat past bij verschillen in de perifere bloedcirculatie.

Voeding/toxinen

De mogelijke relatie met pensverzuring en voeding is vooral bekend vanuit onderzoek bij vleesvee. Al sinds de jaren zeventig wordt een verband beschreven tussen staartnecrose en rantsoenen met relatief weinig structuur en veel snel fermenteerbare koolhydraten.

De huidige hypothese is dat pensverzuring kan leiden tot het vrijkomen van endotoxinen en andere ontstekingsmediatoren. Deze kunnen ontstekingsreactie veroorzaken en daarmee mogelijk de circulatie in de staart beïnvloeden. Een verminderde bloedvoorziening van de uiteinden van het lichaam zou vervolgens kunnen bijdragen aan het ontstaan van staartontsteking en -necrose.

Behalve toxinen die vrijkomen bij pensverzuring, kunnen ook mycotoxinen de oorzaak zijn, waaronder de toxinen die afkomstig zijn van Fusarium spp. Bij een goed functionerende pens kunnen veel mycotoxinen onschadelijk worden gemaakt door de flora in de pens, echter hebben we te maken met pensverzuring (een verminderde penswerking) dan kunnen de mycotoxinen en endotoxinen elkaar versterken

Verder kan staartnecrose nog gezien worden tgv koudeaglutinatie wat optreedt bij koude en bij een doorgemaakte Salmonella Dublin-infectie.

Door beschadiging van de huid kunnen bacteriën binnendringen en een secundaire infectie veroorzaken.

Bij ernstige staartnecrose bij vleesvee zijn onder andere cellulitis, abcessen en uitbreidende necrose beschreven. In sommige gevallen kan een infectie zich verder in het lichaam verspreiden en leiden tot kreupelheid en abcessen in de organen

Kort samengevat:

Rantsoen → pensverzuring → mycotoxinen /endotoxinen geeft een ontstekingsreactie → verstoring microcirculatie → onvoldoende zuurstofvoorziening → ontsteking en uiteindelijk necrose → aangetaste huid barrière →infiltratie van bacteriën en (infectie), zie ook onderstaande afbeelding

Dit is nadrukkelijk nog een hypothese en geen bewezen één-op-één oorzaak-gevolgrelatie.

Verder kan staartnecrose nog gezien worden tgv koudeaglutinatie wat optreedt bij koude en bij een doorgemaakte Salmonella Dublin-infectie. Echter hier gaan we in deze nieuwsbrief niet op in

Een ontstoken of necrotische staart kan pijnlijk zijn en daarmee een serieus gezondheids- en welzijnsprobleem vormen en verdient een behandeling.

Preventie van staartproblemen

De belangrijkste boodschap uit het reviewartikel is misschien wel dat we bij staartproblemen breder moeten kijken.

Wanneer er meerdere dieren met staartafwijkingen worden gevonden, is het zinvol om niet alleen naar mogelijke traumatische oorzaken te kijken, maar het hele systeem te beoordelen:

Voeding: voldoende structuur, verhouding snel fermenteerbare koolhydraten en risico op (sub)acute pensverzuring.
Huisvesting: vloer, mestschuivers, scherpe onderdelen, beschikbare ruimte en bezettingsgraad.
Diergedrag: worden staarten regelmatig vertrapt of is er sprake van staartbijten?
Handling: hoe worden dieren opgejaagd, vastgezet en behandeld?
Ontsteking en infectie: zijn er zwelling, warmte, korstvorming, pus of necrose aanwezig?
Andere gezondheidsproblemen: bijvoorbeeld kreupelheid, conditieverlies of andere aanwijzingen voor een systemische ontstekingsreactie.
Voerkwaliteit: naast rantsoensamenstelling verdienen ook mycotoxinen aandacht. Het artikel noemt dit als mogelijke factor, mede gezien de toenemende problemen rond voederkwaliteit.

Kijk naar de staarten

Staartafwijkingen kunnen een vroeg signaal zijn dat er op bedrijfsniveau iets speelt. Zeker wanneer meerdere dieren vergelijkbare afwijkingen hebben.

Het advies is daarom eenvoudig: kijk regelmatig naar de staarten en neem bij twijfel de staartpluim daadwerkelijk opzij. Let daarbij niet alleen op gebroken of scheefstaande staarten, maar ook op haarverlies, verdikkingen, ringvormige laesies, korsten, zwellingen en veranderingen aan de staartpunt.

Het recente reviewartikel laat zien dat we nog niet alle antwoorden hebben. Wel wordt steeds duidelijker dat staartproblemen waarschijnlijk een multifactoriële achtergrond hebben, waarbij trauma, huisvesting, voeding, ontstekingsprocessen en mogelijk verstoringen van de perifere bloedcirculatie allemaal een rol kunnen spelen.

Kortom: een beschadigde staart verdient aandacht. Niet alleen vanwege de staart zelf, maar mogelijk ook omdat deze iets kan vertellen over de gezondheid, voeding, huisvesting en het management van de koppel.

Bron: Kremer-Rücker P.V. & Weber K.M. Review: Tail lesions in dairy cows – a summary of what’s new about the old. Animal, 2026; doi: 10.1016/j.animal.2026.101785.